مدرسه ضیائیه(زندان اسکندر)

شهر یزد را قرن هاست که با شهرت زندان اسکندر می شناسند . مدرسه ضیائیه که بدین نام معروف است در سال 631 هجری قمری توسط ضیاء الدین حسین رضی بنا گردیده و در سال 705 هجری قمری توسط پسرانش مجدالدین حسن و شرف الدین علی تکمیل شده است .
مدرسه ضیائیه ( زندان اسکندر ) بنایی است با گنبد مرتفع واقع در جنب بقعه دوازده امام در محله فهادان با نمای ساده و درب ورودی کوتاه اما چون از این در داخل صحن شوید آنچه گرداگرد شما را فرا می گیرد بنای تاریخی با عظمتی از یادگار های معماری اسلامی دوره مغول است .
این مدرسه و نمونه های دیگر ی که در اعصار متفاوت در سهر یزد بنا گردیده نشان از ارج و منزلت علم و دانش در این شهر است .
مدرسه ضیائیه بیش از هفتصد سال پیش محل تدریس بوده و بزرگان و علما در این محل به بحث و بررسی می پرداختند .
اما آنچه پهلو به پهلوی این مدرسه اسلامی می زند شهرت زندان اسکندر است که همیشه همراه نام مدرسه ضیائیه آمده و هاله ای از ابهام را در خصوص ماهیت این بنا شکل داده است . در این خصوص علاوه بر روایات تاریخی و احتمالا صحت برخی از ان ها در مورد گسیل گروهی از تبعیدیان اسکندریه به یزد ، ع.امل دیگری نیز در پیدایش و تداوم آوازه زندان اسکندر موثر بوده اند از جمله اینکه در متونی به دلیل نفرت از اسکندر و وجود چاهی در این مکان ان را تعبیر به بندخانه و زندان اسکندر کرده اند . علاوه بر آن این بنای تاریخی تا پیش از انقلاب همچون دیگر بناهای دوران اسلامی بدست فراموشی و غفلت سپرده شده بود به گونه ای که تبدیل به گاودانی و روغن گری شده و حجره های ان پر از خاک و خاشاک بود ، با این وضع تاسف بار ، این بنا جز یک ساختمان فرسوده قدیمی در محله فهادان یزد نبود که آنرا زندان اسکندر می خواندند و حفره ای که به علت فرورفتگی پایاب در صحن آن ایجاد شده بود را به عنوان چاه ان می شناختند . بنا بر آنچه در منابع آمده این بنا در ایام قدیم به عنوان مدرسه ، مسجد و آرامگاه مورد استفاده قرار می گرفته و به زعم مهندس کریم پیرنیا ، همان مدرسه ضیائیه است که در قرن هفتم هجری قمری ساخته شده است . گودالی نیز که تا قبل از مرمت به علت فرورفنگی پایاب در صحن ساختمان پدید امده بود و گمان سیاه چال را بر انگیخته بود پایابی بوده برای دسترسی به آب مورد نیازی که از قنات اله آباد تامین می شده است .
این بنای تاریخی بعد از انقلاب به همت سازمان میراث فرهنگی مرمت و به صورت اولیه اش ترمیم گردیده است و با شماره 770 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است .